มาริอา อันเดรซา กาซามาโยร์: นักคณิตศาสตร์หญิงผู้ซ่อนชื่อตนไว้ในอักษรสลับ

หนังสือเลขคณิตเล่มหนึ่งที่พิมพ์ในปี ค.ศ. 1738 ที่เมืองซาราโกซา ประเทศสเปน มีชื่อผู้เขียนบนหน้าปกว่า “กาซานโดร มาเมส เด ลา มาร์กา อี อารายโอวา” แต่ผู้เขียนตัวจริงเป็นหญิงสาวคนหนึ่ง และชื่อนั้นเป็นเพียงการสลับตัวอักษรจากชื่อของเธอเอง เธอคือ มาริอา อันเดรซา กาซามาโยร์ เด ลา โกมา (María Andresa Casamayor de la Coma) ผู้เสียชีวิตเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม ค.ศ. 1780 ที่ซาราโกซา ด้วยวัย 59 ปี และถูกฝังที่สุสานของโบสถ์เอลปิลาร์ในเมืองนั้น เธอได้รับการยกย่องว่าเป็นหญิงชาวสเปนคนแรกที่ตีพิมพ์หนังสือวิทยาศาสตร์

ชีวิตช่วงต้นในซาราโกซา

กาซามาโยร์เกิดเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน ค.ศ. 1720 ซึ่งตรงกับวันเซนต์แอนดรูว์ และได้รับศีลล้างบาปในวันรุ่งขึ้นที่โบสถ์เอลปิลาร์ด้วยชื่อ มาริอา ฆวนา โรซา อันเดรซา ครอบครัวมั่งคั่งจากการค้าสิ่งทอ บิดา ฆวน โฆเซฟ กาซามาโยร์ เป็นชาวเมืองโอลอรง (Oloron) ในฝรั่งเศส ส่วนมารดา ฆวนา โรซา เด ลา โกมา เป็นชาวซาราโกซา ลูกสาวของพ่อค้าที่มีเชื้อสายฝรั่งเศสเช่นกัน เธอเติบโตในบ้านย่านถนนเอลปิลาร์ ท่ามกลางยุคที่สเปนเรียกว่ายุคแห่งแสงสว่าง

ความสามารถด้านตัวเลขของเธอเด่นชัดตั้งแต่เยาว์วัย ความรู้ของเธอมาจากการเรียนกับคณะปิอาริสต์ (Escuela Pía หรือคณะสงฆ์ที่ให้ความสำคัญกับการศึกษา) ซึ่งเธอมีความผูกพันอย่างลึกซึ้ง และมีเพื่อนร่วมงานคือเปโดร มาร์ติเนซ (Pedro Martínez) ซึ่งช่วยสนับสนุนเธอ

Tyrocinio aritmético ปี ค.ศ. 1738

ในปี ค.ศ. 1738 ขณะอายุเพียงราว 17-18 ปี เธอตีพิมพ์หนังสือเล่มแรกชื่อ “Tyrocinio aritmético” คำว่า “Tyrocinio” หมายถึงการฝึกหัดขั้นต้น หนังสือเป็นบทนำสู่กฎสี่ข้อของเลขคณิตคือ บวก ลบ คูณ หาร พร้อมตัวอย่างจำนวนมากให้ผู้อ่านฝึกทำตาม นอกจากนี้ยังมีตารางเทียบหน่วยน้ำหนัก ความยาว และเงินตราที่ใช้ในการค้าสมัยนั้น ซึ่งแสดงว่าเธอคุ้นเคยกับโลกของพ่อค้าและการคำนวณในชีวิตประจำวันเป็นอย่างดี หนังสือเล่มนี้อุทิศให้โรงเรียนปิอาริสต์ประจำวิทยาลัยซานโตโทมัสแห่งซาราโกซา

เป้าหมายของเธอสะท้อนอยู่ในเนื้อหา คือการนำความรู้ไปสู่ผู้ที่ไม่มีโอกาสได้เรียน นักวิจารณ์ยุคหลังจึงชื่นชมความสามารถด้านเลขคณิตที่ยอดเยี่ยมของเธอควบคู่กับความห่วงใยด้านการศึกษา

นามแฝงชายและอักษรสลับ

ตามธรรมเนียมสังคมในยุคนั้น เธอไม่อาจปรากฏชื่อหญิงบนปกหนังสือวิชาการได้ จึงใช้นามแฝง กาซานโดร มาเมส เด ลา มาร์กา อี อารายโอวา (Casandro Mamés de la Marca y Araioa) ในหนังสือ “กาซานโดร” ถึงกับอ้างตนว่าเป็น “ศิษย์ของโรงเรียนปิอาริสต์” ซึ่งเป็นการจัดตัวตนชายขึ้นมาให้สมจริง

ความลับของชื่อนี้คือ มันเป็น อักษรสลับ (anagram) อย่างสมบูรณ์ของชื่อจริงของเธอ “María Andresa Casamayor de la Coma” ตัวอักษรชุดเดียวกัน เรียงลำดับใหม่ได้ชื่อที่ฟังเป็นผู้ชาย ผู้ที่ไขปริศนานี้ในยุคปัจจุบันคือฆูลิโอ แบร์นูเอส (Julio Bernués) ซึ่งสลับตัวอักษรของชื่อ “Tyrocinio” และพบว่ามีเพียงชื่อ “Andresa” เท่านั้นที่ลงตัว เธอใช้นามแฝงเดียวกันในงานชิ้นที่สอง คือต้นฉบับ “El Para sí solo” ซึ่งปัจจุบันสูญหายไปแล้ว

ชีวิตที่ถูกเปลี่ยนโดยการสูญเสีย

ในปีเดียวกับที่หนังสือตีพิมพ์ บิดาของเธอเสียชีวิต และในปี ค.ศ. 1739 เปโดร มาร์ติเนซ เพื่อนและผู้ร่วมงานก็เสียชีวิตตามไป เธอจึงสูญเสียผู้สนับสนุนหลักสองคนในชีวิต จากนั้นครอบครัวฝ่ายมารดาก็เริ่มประสบปัญหาหนี้สินตั้งแต่ปี ค.ศ. 1740 ทำให้ฐานะของเธอเปลี่ยนไป

เธอใช้ความรู้เลี้ยงตัวด้วยการเป็นครูสอนเด็กหญิง (maestra de niñas) โดยเทศบาลเมืองซาราโกซาจ่ายค่าสอนให้ครูที่ได้รับอนุญาต และเธอได้รับที่พักอาศัยโดยไม่เสียค่าเช่า ชีวิตของเธอจึงผูกพันกับการสอนผู้อื่นให้อ่านและคิดเลขจนวาระสุดท้าย

การค้นพบอีกครั้งหลังสองศตวรรษ

ชื่อของกาซามาโยร์เลือนหายไปเป็นเวลานาน จนกระทั่งงานวิจัยในยุคปัจจุบันนำเธอกลับมา ฆูลิโอ แบร์นูเอสและเปโดร ฆ. มิอานา (Pedro J. Miana) นักวิจัยจากสถาบันคณิตศาสตร์และการประยุกต์ (IUMA) มหาวิทยาลัยซาราโกซา ค้นคว้าเรื่องของเธอ โดยเรื่องราวเริ่มจากการทำสารคดี “La mujer que soñaba con números” (หญิงผู้ฝันถึงตัวเลข) ของบริษัทซินเตรกัว กอมูนิกาซิออน กำกับโดยมิเรอา อาบริสเกตา บทความ “Soñando con números” (ฝันถึงตัวเลข) ในวารสาร SUMA ปี ค.ศ. 2019 เป็นผลงานสำคัญ และเมื่อครบรอบ 300 ปีวันเกิดในปี ค.ศ. 2020 ก็มีการจัดพิมพ์ “Tyrocinio aritmético” ฉบับพร้อมคำอธิบายอีกครั้ง ปัจจุบันซาราโกซามีถนนที่ตั้งชื่อตามเธอ

เธอยังเป็นหนึ่งในนักคณิตศาสตร์และนักวิทยาศาสตร์หญิงชาวสเปนในศตวรรษที่ 18 ไม่กี่คนที่งานเขียนหลงเหลือมาถึงปัจจุบัน ร่วมกับมาริอา ปาสกวลา การ์โร ซูเรดา (María Pascuala Caro Sureda)

มรดก

มาริอา อันเดรซา กาซามาโยร์เสียชีวิตเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม ค.ศ. 1780 ที่ซาราโกซา เรื่องของเธอเตือนเราว่าความสามารถทางคณิตศาสตร์ไม่เคยเป็นเรื่องของเพศ แต่ผู้ที่ถูกกีดกันมักต้องพึ่งอุบายอย่างอักษรสลับเพื่อให้เสียงของตนได้รับฟัง และชื่อจริงของเธอที่ซ่อนอยู่ตลอดสองศตวรรษกว่า ก็กลับมาปรากฏบนปกหนังสือและบนป้ายถนนในเมืองบ้านเกิดของเธอในที่สุด