โยฮันเนส เทเทนส์: นักปราชญ์รอบด้านผู้บุกเบิกคณิตศาสตร์ประกันภัยและอิทธิพลต่อคานท์

ในประวัติศาสตร์ปัญญาชนเยอรมัน-เดนมาร์กแห่งศตวรรษที่ 18 มีบุคคลหนึ่งที่ได้รับฉายาว่า “จอห์น ล็อกแห่งเยอรมนี” จากผลงานด้านปรัชญาของเขา แต่ในขณะเดียวกันก็มีบทบาทสำคัญในการวางรากฐานคณิตศาสตร์ประกันภัยที่ใช้กันมาจนถึงปัจจุบัน นั่นคือ โยฮันเนส นิโคเลาส์ เทเทนส์ (Johannes Nikolaus Tetens) นักปรัชญา นักสถิติ และนักวิทยาศาสตร์ผู้มีความสามารถรอบด้านอย่างน่าทึ่ง

ชีวิตช่วงต้นในชเลสวิก

เทเทนส์เกิดเมื่อวันที่ 16 กันยายน ค.ศ. 1736 ที่หมู่บ้านเทเทนบึล ในดัชชีชเลสวิก ซึ่งขณะนั้นอยู่ภายใต้การปกครองของราชอาณาจักรเดนมาร์ก-นอร์เวย์ (ปัจจุบันพื้นที่นี้อยู่ในเขต Nordfriesland รัฐชเลสวิก-โฮลชไตน์ ประเทศเยอรมนี)

ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1754 เทเทนส์เริ่มศึกษาปรัชญา คณิตศาสตร์ และฟิสิกส์ที่มหาวิทยาลัยโคเปนเฮเกน ก่อนย้ายไปศึกษาต่อที่มหาวิทยาลัยรอสต็อกตั้งแต่ปี ค.ศ. 1755 ในระหว่างที่ศึกษาอยู่ที่รอสต็อก เขาได้รับการถ่ายทอดความรู้จากอาจารย์ผู้มีชื่อเสียงหลายท่าน อาทิ I. Chr. Eschenbach และ F.A. Epinus เขาสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาโทในปี ค.ศ. 1759

เส้นทางวิชาการที่หลากหลาย

หลังสำเร็จการศึกษา เทเทนส์เริ่มต้นอาชีพวิชาการด้วยการทำงานเป็นอาจารย์บรรยาย (Privatdozent) ที่มหาวิทยาลัยรอสต็อก แต่เนื่องจากสงครามเจ็ดปีและการยึดครองเมืองรอสต็อกโดยกองทัพปรัสเซีย เขาจึงย้ายไปทำงานเป็นอาจารย์บรรยายที่สถาบันซึ่งก่อตั้งโดยดยุก Friedrich แห่งเมคเลนบูร์กที่เมืองบืทซอฟ (Bützow) ซึ่งเขาสอนวิชาตรรกศาสตร์ กฎธรรมชาติ และปรัชญาศีลธรรม โดยเฉพาะวิชาอภิปรัชญา (metaphysics) ซึ่งเขาสอนตามตำราของ Baumgarten นักสุนทรียศาสตร์ชาวเยอรมันผู้มีชื่อเสียง

ในปี ค.ศ. 1763 เทเทนส์ได้รับตำแหน่งศาสตราจารย์ด้านฟิสิกส์ และต่อมาดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการของ Pädagogium ระหว่างปี ค.ศ. 1765–1770 จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในวันที่ 3 กรกฎาคม ค.ศ. 1776 เมื่อเขาได้รับแต่งตั้งเป็นศาสตราจารย์ด้านปรัชญาและคณิตศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยคีล ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่เขาสร้างผลงานทางปรัชญาที่สำคัญที่สุดของตนเอง โดยสอนวิชาอภิปรัชญาตามบันทึกการบรรยายของตนเอง

ผลงานทางปรัชญาที่มีอิทธิพลต่อคานท์

ผลงานที่สร้างชื่อเสียงให้กับเทเทนส์มากที่สุดในวงการปรัชญาคือหนังสือ Philosophische Versuche über die menschliche Natur und ihre Entwickelung (ความพยายามเชิงปรัชญาว่าด้วยธรรมชาติของมนุษย์และการพัฒนาของมัน) ซึ่งตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1777 หนังสือเล่มนี้ถูกนำไปเปรียบเทียบกับผลงานของ จอห์น ล็อก (John Locke) จนทำให้เทเทนส์ได้รับฉายาว่า “จอห์น ล็อกแห่งเยอรมนี”

เทเทนส์ได้รับการยกย่องว่ามีอิทธิพลอย่างสำคัญต่อ อิมมานูเอล คานท์ (Immanuel Kant) นักปรัชญาระดับตำนานของเยอรมนี โดยเฉพาะแนวคิดเรื่องการแบ่งกิจกรรมทางจิตของมนุษย์ออกเป็นสามส่วน ได้แก่ การคิด (thinking) เจตจำนง (will) และความรู้สึกพึงพอใจ-ไม่พึงพอใจ (feeling of pleasure and displeasure) ซึ่งแตกต่างจากการแบ่งแบบดั้งเดิมที่มีเพียงสองส่วนคือความคิดและเจตจำนง คานท์ได้นำแนวคิดการแบ่งสามส่วนนี้ไปใช้ในผลงานทางปรัชญาของตนเอง สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลอันลึกซึ้งที่เทเทนส์มีต่อพัฒนาการทางปรัชญาเยอรมันในเวลาต่อมา

ผู้บุกเบิกคณิตศาสตร์ประกันภัยและตารางชีพ

นอกเหนือจากผลงานทางปรัชญา เทเทนส์ยังมีคุณูปการสำคัญด้าน คณิตศาสตร์ประกันภัย (actuarial mathematics) ในปี ค.ศ. 1784 เขาได้รับตำแหน่งศาสตราจารย์เป็นครั้งที่สามในชีวิต คราวนี้ในสาขาคณิตศาสตร์ ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่เขาเริ่มทุ่มเทให้กับการศึกษาด้านการคำนวณเชิงประกันภัยอย่างจริงจัง

ผลงานของเทเทนส์ในเรื่องการคำนวณตารางชีพ (life tables) มีความสำคัญอย่างมากต่อการพัฒนาวงการประกันภัยในยุคนั้น ตารางชีพเป็นเครื่องมือทางสถิติที่ใช้แสดงความน่าจะเป็นของการเสียชีวิตในแต่ละช่วงอายุของประชากร ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญที่ขาดไม่ได้สำหรับการคำนวณเบี้ยประกันชีวิตและเงินบำนาญ ผลงานของเทเทนส์ในด้านนี้ถือเป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการสำคัญของคณิตศาสตร์ประกันภัยในยุโรปช่วงปลายศตวรรษที่ 18 ซึ่งเป็นยุคที่วิชาการนี้กำลังเริ่มเป็นรูปเป็นร่างขึ้นอย่างเป็นระบบ

เส้นทางสู่การเป็นข้าราชการที่โคเปนเฮเกน

ในปี ค.ศ. 1789 เทเทนส์เปลี่ยนเส้นทางอาชีพอีกครั้ง โดยรับตำแหน่งผู้ประเมิน (Assessor) ในคณะกรรมการการเงิน (Finanzkollegium) และผู้อำนวยการกองทุนการเงินที่กรุงโคเปนเฮเกน ต่อมาในปี ค.ศ. 1791 เขาได้รับตำแหน่ง Etatsrat และภายหลังเป็น Konferenzrat พร้อมทั้งดำรงตำแหน่งผู้แทนในคณะกรรมการการเงิน ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสามารถรอบด้านของเทเทนส์ที่ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่วงการวิชาการเท่านั้น แต่ยังขยายไปสู่การบริหารราชการแผ่นดินด้วย

นักปราชญ์รอบด้านแห่งยุคเรืองปัญญา

เทเทนส์เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของนักปราชญ์รอบด้าน (polymath) แห่งยุคเรืองปัญญา (Enlightenment) ที่มีความสามารถครอบคลุมหลากหลายสาขาวิชา ทั้งปรัชญาธรรมชาติ คณิตศาสตร์ ญาณวิทยา (epistemology) และเทววิทยา เขาเป็นตัวแทนของสำนักคิดที่เรียกว่าปรากฏการณ์นิยม (phenomenalism) ในประวัติศาสตร์ปรัชญาศตวรรษที่ 18 ผลงานทางปรัชญาของเขายังรวมถึง Über die allgemeine spekulative Philosophie (ว่าด้วยปรัชญาเชิงคาดการณ์ทั่วไป) ซึ่งตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1775

บั้นปลายชีวิตและมรดกที่ทิ้งไว้

โยฮันเนส นิโคเลาส์ เทเทนส์เสียชีวิตเมื่อวันที่ 15 หรือ 17 สิงหาคม ค.ศ. 1807 ที่กรุงโคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก-นอร์เวย์ ขณะอายุ 70 ปี ตลอดชีวิตการทำงานเกือบ 50 ปี เขาได้ทิ้งมรดกทางความคิดที่ครอบคลุมทั้งปรัชญา จิตวิทยาเชิงประจักษ์ (empirical psychology) และคณิตศาสตร์ประยุกต์

แม้ชื่อของเทเทนส์อาจไม่เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางเท่ากับนักปรัชญาหรือนักคณิตศาสตร์ร่วมสมัยบางคน แต่อิทธิพลที่เขามีต่อคานท์ในด้านปรัชญา และคุณูปการที่เขามีต่อการพัฒนาคณิตศาสตร์ประกันภัยในยุคเริ่มต้น สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของเขาในฐานะสะพานเชื่อมระหว่างสาขาวิชาต่าง ๆ ในยุคเรืองปัญญา เรื่องราวชีวิตของเทเทนส์เป็นเครื่องเตือนใจว่า คุณูปการทางปัญญาที่สำคัญที่สุดบางครั้งก็อาจไม่ได้อยู่ในรูปของทฤษฎีบทเดียวที่ยิ่งใหญ่ แต่อยู่ในความสามารถที่จะเชื่อมโยงความรู้จากหลากหลายสาขาเข้าด้วยกันเพื่อสร้างความก้าวหน้าให้กับสังคมโดยรวม