จอห์น ดี: นักเวทมนตร์ผู้เขียนแถลงการณ์ปลุกอังกฤษให้ตื่นทางคณิตศาสตร์
นักคณิตศาสตร์ผู้ถูกจดจำในฐานะนักเวทมนตร์
หากพูดถึงจอห์น ดี (John Dee) คนส่วนใหญ่จะนึกถึงภาพนักเล่นแร่แปรธาตุ นักโหราศาสตร์ประจำราชสำนักอังกฤษ หรือแม้แต่สายลับในตำนาน แต่เบื้องหลังภาพลักษณ์อันลึกลับนั้น ดีคือหนึ่งในผู้ที่มีบทบาทสำคัญที่สุดในการผลักดันให้คณิตศาสตร์กลายเป็นวิชาที่ได้รับการยอมรับในอังกฤษยุคทิวดอร์ เขาเกิดเมื่อวันที่ 13 กรกฎาคม ค.ศ. 1527 และเสียชีวิตในปี ค.ศ. 1608 หรือ 1609
ผลงานที่เปลี่ยนโฉมหน้าคณิตศาสตร์อังกฤษ
ผลงานที่ทำให้ชื่อของดีถูกจารึกไว้ในประวัติศาสตร์คณิตศาสตร์คือการเขียนคำนำ “Mathematicall Praeface” ให้กับหนังสือ The Elements of Geometrie of Euclid of Megara ฉบับแปลภาษาอังกฤษครั้งแรกโดยเซอร์เฮนรี บิลลิงสลีย์ (Henry Billingsley) ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1570 ในยุคที่คณิตศาสตร์ยังถูกมองด้วยความสงสัยและไม่ไว้วางใจจากปัญญาชนจำนวนมาก ดีเขียนคำนำนี้ขึ้นเพื่อจำแนกและให้เหตุผลสนับสนุน “ศาสตร์และศิลป์ทางคณิตศาสตร์” อย่างเป็นระบบ
สิ่งที่ทำให้งานของดีพิเศษกว่าคำนำทั่วไปในยุคนั้นคือ เขาไม่ได้เขียนเป็นภาษาละตินสำหรับปัญญาชนในมหาวิทยาลัยเท่านั้น แต่เลือกเขียนเป็นภาษาอังกฤษเพื่อให้ช่างฝีมือ วิศวกร และนักเดินเรือที่ไม่มีโอกาสเข้าเรียนในมหาวิทยาลัยสามารถเข้าถึงความรู้ทางคณิตศาสตร์ได้ ดีจำแนกศาสตร์คณิตศาสตร์ออกเป็นแขนงต่าง ๆ ตั้งแต่เลขคณิต เรขาคณิต ไปจนถึงการเดินเรือ ซึ่งเขานิยามว่าเป็นศิลปะของการนำเรือ “ไปในเส้นทางที่ดีที่สุด ด้วยทิศทางที่เหมาะสมที่สุด ในเวลาที่สั้นที่สุด”
การส่งเสริมคณิตศาสตร์ประยุกต์ในลักษณะนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อจักรวรรดิอังกฤษในเวลาต่อมา เพราะดีเองก็เป็นผู้สอนวิชาการเดินเรือให้กับพ่อค้าของบริษัท Muscovy Company และเป็นที่ปรึกษาด้านภูมิศาสตร์ให้กับนักสำรวจที่ออกเดินทางค้นหาเส้นทางการค้าใหม่ ๆ
ระหว่างคณิตศาสตร์กับไสยศาสตร์
สิ่งหนึ่งที่ทำให้ดีเป็นบุคคลที่น่าสนใจคือเส้นแบ่งอันเลือนรางระหว่างคณิตศาสตร์กับไสยศาสตร์ในความคิดของเขา ในปี ค.ศ. 1564 เขาตีพิมพ์ Monas Hieroglyphica ซึ่งเสนอสัญลักษณ์คณิตศาสตร์-เวทมนตร์หนึ่งเดียวที่เขาเชื่อว่าเป็นกุญแจไขความเป็นเอกภาพของธรรมชาติ สำหรับคนในศตวรรษที่ 21 เรามักแยกวิทยาศาสตร์ออกจากไสยศาสตร์อย่างชัดเจน แต่สำหรับดีและนักคิดร่วมสมัยของเขา ทั้งสองสิ่งเป็นส่วนหนึ่งของการแสวงหาความรู้แบบเดียวกัน
มรดกที่ยังคงอยู่
แม้ภาพลักษณ์ของดีในสายตาคนทั่วไปจะเอนไปทางความลึกลับ แต่นักประวัติศาสตร์คณิตศาสตร์ยกย่องว่า “Mathematicall Praeface” ของเขาเป็นเอกสารสำคัญที่ช่วยปูทางให้เกิด “สำนักคณิตศาสตร์อังกฤษ” (English School of Mathematics) ซึ่งส่งเสริมการเรียนคณิตศาสตร์นอกกำแพงมหาวิทยาลัย และมีอิทธิพลต่อกลุ่มช่างฝีมือและวิศวกรที่เรียกกันว่า “mechanicians” ในเวลาต่อมา
กิจกรรมชวนคิด
- เหตุใดการเขียนคำนำ Euclid’s Elements เป็นภาษาอังกฤษ (แทนที่จะเป็นภาษาละติน) จึงถือเป็นการตัดสินใจที่ปฏิวัติวงการในยุคนั้น?
- ดีจำแนกวิชาการเดินเรือเป็นศาสตร์คณิตศาสตร์แขนงหนึ่ง นักเรียนคิดว่าการเดินเรือเกี่ยวข้องกับเรขาคณิตและตรีโกณมิติอย่างไรบ้าง?
- ลองสืบค้นว่าในยุคปัจจุบันมีศาสตร์ใดบ้างที่เส้นแบ่งระหว่าง “วิทยาศาสตร์” กับสิ่งที่ยังพิสูจน์ไม่ได้ยังคงเป็นประเด็นถกเถียง เปรียบเทียบกับกรณีของจอห์น ดี
- หากนักเรียนต้องเขียนคำนำอธิบายว่าทำไมคณิตศาสตร์จึงสำคัญสำหรับคนทั่วไปในปัจจุบัน จะเขียนว่าอย่างไร?
เอกสารอ้างอิง
- O’Connor, J. J., & Robertson, E. F. “John Dee.” MacTutor History of Mathematics Archive, University of St Andrews.
- Rampling, J. M. (2011). The Elizabethan mathematics of everything: John Dee’s ‘Mathematicall praeface’ to Euclid’s Elements. BSHM Bulletin, 26(3), 135–146.
- Royal Museums Greenwich. “Mathematics, navigation and empire: reassessing John Dee’s legacy.”
- Britannica. “John Dee: English Mathematician & Astrologer.”
บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของซีรีส์ “วันนี้ในประวัติศาสตร์คณิตศาสตร์”
